اولویت بندی عوامل موثر در آموزش مهارت های اجتماعی به دانش آموزان پایه پنجم ابتدایی شهرستان قائم شهر

Prioritization of Factors Affecting the Teaching of Social Skills to Fifth-Grade Elementary School Students in Qaem Shahr

Seyedeh Roghieh Dadashi Seraji¹, Seyedeh Esmat Rasouli²

Abstract

Introduction: The purpose of this study was to investigate and prioritize the factors affecting the teaching of social skills to students.

Methods and Data: The present study employed a survey research design. The statistical population consisted of 1,425 fifth-grade elementary school students in Qaem Shahr during the 2021–2022 academic year. Using stratified random sampling, 193 students (143 boys and 150 girls) were selected as the research sample. Data were collected using a questionnaire, and its reliability was assessed using Cronbach’s alpha, yielding a coefficient of 0.84 for the questionnaire as a whole. The data were analyzed using the t-test and analysis of variance (ANOVA) in SPSS version 22. The factors examined in the study included school principal leadership, family culture, teaching methods, the prevailing culture of society, and teachers’ leadership style.

Finding:The results indicated that, across all dimensions of the questionnaire, the mean scores obtained by the participants were higher than the corresponding population mean, suggesting that the factors under investigation were effective in the teaching of social skills to students. Furthermore, analysis of the questionnaire responses showed that female students identified the prevailing culture of society, whereas male students identified the school principal’s leadership style as the most important priority affecting the teaching of social skills.

Keywords: social skills, education, elementary school students.

¹ PhD Candidate in Curriculum Planning, Sari Branch, Islamic Azad University, Sari, Iran

² Assistant Professor, Department of Educational Sciences, Sari Branch, Islamic Azad University, Sari, Iran. Corresponding author: esmatrasoli@yahoo.com

اولویت بندی عوامل موثر در آموزش مهارت های اجتماعی به دانش آموزان پایه پنجم ابتدایی شهرستان قائم شهر

سیده رقیه داداشی سراجی[1]، سیده عصمت رسولی[2]

دریافت: 25/3/1404 پذیرش:17/9/1404

چکیده

هدف این پژوهش بررسی و اولویت بندی عوامل موثر در آموزش مهارت های اجتماعی به دانش آموزان می باشد.روش پژوهش حاضر بصورت پیماشی است و جامعه آماری از تعداد 1425 دانش آموز پایه پنجم شهرستان قائم شهر در سال تحصیلی 1402-1401 می باشد که با روش تصادفی طبقه ای 193 نفر (143 نفر پسر و 150 دختر) به عنوان نمونه انتخاب شدند.ابزارگردآوری اطلاعات با پرسشنامه بوده و پایایی آن نیز با استفاده از آلفای کرونباخ مورد بررسی قرار گرفته است که مقدار آن برای کل پرسشنامه برابر با 0.84 می باشد.داده ها با استفاده از آزمون T و تحلیل واریانس با نرم افزار spss-22 تجزیه و تحلیل شده است.عوامل مهم که مورد بررسی قرارگرفته است شامل رهبری مدیر مدرسه، فرهنگ خانواده،شیوه تدریس،فرهنگ موجود در جامعه،شیوه رهبری معلم می باشد. نتایج نشان داد که در تمامی ابعاد پرسشنامه، میانگین نمرات آزمودنی­های پژوهش بیشتر از میانگین جامعه بود و عوامل در نظر گرفته شده در آموزش دانش آموزان موثر بوده اند.همچنین تحلیل پرسشنامه ها بیان می­کند که دانش آموزان دختر عامل فرهنگ موجود در جامعه و دانش آموزان پسر شیوه رهبری مدیر در مدرسه را بعنوان مهم ترین اولویت های خود از طریق انتخاب کرده اند.

کلید واژه ها : مهارت اجتماعی ،آموزش، دانش آموزان ابتدایی.

مقدمه

آموزش مهارت‌های اجتماعی یکی از ارکان مهم در فرایند تربیت و رشد دانش‌آموزان است که تأثیرات گسترده‌ای بر سلامت روانی، اجتماعی و تحصیلی آنان دارد. این مهارت‌ها شامل توانایی‌های ارتباطی، همدلی، اعتماد به نفس، حل مسئله، تصمیم‌گیری، و مدیریت تعارض است که به دانش‌آموزان کمک می‌کند تا در تعاملات اجتماعی خود با دیگران موفق عمل کنند. به‌ویژه در دوره ابتدایی، تقویت مهارت‌های اجتماعی می‌تواند به شکل‌گیری روابط سالم و مثبت در میان همسالان، بهبود کارکرد گروهی و افزایش اعتماد به نفس کمک کند.

مهارت‌های اجتماعی یکی از اجزای اصلی مهارت‌های زندگی به شمار می‌روند. برخورداری از این مهارت‌ها می‌تواند نقش مؤثری در پیشرفت فردی داشته باشد. مهارت‌های اجتماعی به رفتارهای آموخته‌شده‌ای گفته می‌شود که از نظر اجتماعی پذیرفته‌شده هستند و امکان برقراری ارتباط مؤثر با دیگران را فراهم می‌کنند. این مهارت‌ها کیفیت زندگی افراد را بهبود می‌بخشند و در دستیابی به اهداف شخصی و اجتماعی یاری می‌رسانند.رفتارهای اجتماعی شامل رفتارهای بین‌فردی مانند مصالحه، درخواست کمک از دیگران، معرفی خود، احترام به دیگران، شناخت افراد و ایجاد دوستی می‌شوند. همچنین، رفتارهایی که به رضایت دیگران منجر می‌شوند، نظیر اجازه خواستن، مشارکت، تشکر کردن، آگاهی هیجانی و تعامل عاطفی را در بر می‌گیرند. در نهایت، رفتارهای مرتبط با کنترل فردی شامل مهارت‌های حل مسئله، مواجهه با مشکلات، تصمیم‌گیری و پذیرش مسئولیت هستند

بسیاری از کودکان موفق به کسب مهارت‌های اجتماعی مناسب نمی‌شوند و این امر می‌تواند به بروز مشکلات روان‌شناختی در آن‌ها منجر شود. از جمله این مشکلات می‌توان به دشواری در برقراری ارتباط مؤثر با همسالان، عملکرد ضعیف تحصیلی، عدم مشارکت در فعالیت‌های فوق‌برنامه، انزوا، طرد شدن توسط همسالان، اضطراب، افسردگی و عصبانیت در دوران کودکی و بزرگسالی اشاره کرد. پیامدهای ناشی از سطوح پایین مهارت‌های اجتماعی می‌توانند بر سلامت رفتاری و اجتماعی افراد در دوران بزرگسالی تأثیر منفی بگذارند.(انصاری،1400)

مهارت‌های اجتماعی به عنوان ابزاری برای بهبود تعاملات اجتماعی دانش‌آموزان مطرح می‌شوند. آموزش این مهارت‌ها بر این اصل استوار است که مشکلات اجتماعی کودکان اغلب ناشی از ناآگاهی آن‌ها نسبت به رفتار مناسب در موقعیت‌های اجتماعی است. بنابراین، می‌توان کودکان را برای غلبه بر این مشکلات آموزش داد. از آنجا که کمبود مهارت‌های اجتماعی می‌تواند تأثیرات عمیقی بر عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان داشته باشد، بسیاری از صاحب‌نظران بر ضرورت گنجاندن آموزش مهارت‌های اجتماعی به عنوان بخشی از برنامه‌ریزی آموزشی مدارس تأکید می‌کنند.(خوب بخت،1401)

با وجود تغییرات عمیق فرهنگی در شیوه‌های زندگی، بسیاری از دانش‌آموزان همچنان فاقد مهارت‌ها و توانایی‌های اساسی برای مواجهه با مسائل زندگی هستند. آموزش‌های سنتی و رایج در مدارس نتوانسته‌اند به‌طور مؤثر آن‌ها را در حل مشکلات زندگی یاری کنند. این کاستی باعث می‌شود که دانش‌آموزان در برابر چالش‌های روزمره و مقتضیات زندگی در حال و آینده آسیب‌پذیر باشند.علاوه بر این، نبود آگاهی کافی از مهارت‌های زندگی می‌تواند زمینه‌ساز بروز آسیب‌های اجتماعی گوناگون شود. از همین رو، بررسی و ارزیابی مهارت‌های زندگی دانش‌آموزان به‌عنوان آینده‌سازان جامعه امری ضروری است. با توجه به اینکه دانش‌آموزان همانند سایر افراد جامعه در معرض آسیب‌های ناشی از فقدان مهارت‌های زندگی قرار دارند، آموزش این مهارت‌ها در نظام آموزشی می‌تواند نقش کلیدی در ارتقای دانش، نگرش‌ها و ارزش‌های مثبت ایفا کند.چنین آموزش‌هایی نه‌تنها موجب شکل‌گیری رفتارهای مثبت در افراد می‌شود، بلکه می‌تواند از بروز مشکلات روانی و اجتماعی جلوگیری کرده و بهبود سلامت روانی جامعه را نیز به دنبال داشته باشد.(جباری ظهیر آبادی ،1400)

یادگیری مهارت‌های اجتماعی و توانایی‌های مقابله‌ای در برابر چالش‌های زندگی، به افزایش قابلیت‌های روانی-اجتماعی افراد منجر می‌شود و در نهایت زمینه‌ساز پیشرفت در زندگی خواهد بود. برای رویارویی مؤثر با شرایط دشوار زندگی، نیازمند مجموعه‌ای از توانایی‌ها هستیم که به آن‌ها توانایی‌های روانی-اجتماعی گفته می‌شود. این توانایی‌ها به افراد کمک می‌کنند تا در ارتباط با دیگران، جامعه، فرهنگ و محیط پیرامون خود، رفتاری توأم با رضایت و خرسندی داشته باشند و سلامت روانی و جسمی خود را حفظ کنند. برای موفقیت در روابط بین‌فردی، کسب مهارت‌های اجتماعی امری ضروری است. احساس مثبت نسبت به خود و رضایت از زندگی نیز اغلب نتیجه موفقیت در این روابط است. دلیل آسیب‌پذیری افراد در مواجهه با مشکلات زندگی و تعاملات اجتماعی، نبود توانایی‌های لازم در این زمینه است. بسیاری از مشکلات و تعارض‌های روانی-عاطفی نیز ریشه در عوامل روانی-اجتماعی دارند.

یکی از نگرانی‌های مهم عصر حاضر که مراکز آموزشی و مدارس را با تهدیدات جدی مواجه کرده و به چالشی اساسی برای متولیان و دست‌اندرکاران حوزه آموزش و تربیت تبدیل شده است، آسیب‌های اجتماعی هستند که دانش‌آموزان را در معرض خطرهای گوناگون قرار می‌دهند. در این زمینه باید به نقش دوگانه عوامل محافظت‌کننده و عوامل خطر اشاره کرد که همانند دو لبه‌ی یک تیغ، می‌توانند تأثیرات متفاوتی بر روند رشد و سلامت اجتماعی دانش‌آموزان داشته باشند.بدیهی است که نمی‌توان تمام عوامل خطر را به‌طور کامل حذف یا از بین برد، اما می‌توان از طریق توانمندسازی مدارس در راستای ارائه مراقبت‌های لازم برای دانش‌آموزان، گام‌های مؤثری در جهت پیشگیری و مقابله آگاهانه با آسیب‌ها و چالش‌های پیش‌روی آنان برداشت ( منشادی،2024)[3].

در سال‌های اخیر، توجه به آموزش مهارت‌های اجتماعی در مدارس به عنوان یک ضرورت اساسی برای رشد همه‌جانبه دانش‌آموزان، مورد تأکید قرار گرفته است. با این حال، عوامل مختلفی بر نحوه و کیفیت آموزش این مهارت‌ها تأثیرگذارند. این عوامل می‌توانند شامل ویژگی‌های فردی دانش‌آموزان، روش‌های تدریس معلمان، حمایت‌های خانواده، جو مدرسه و حتی سیاست‌های آموزشی موجود باشند. شناخت و اولویت‌بندی این عوامل می‌تواند به برنامه‌ریزان آموزشی و معلمان کمک کند تا استراتژی‌های مؤثری را برای تقویت این مهارت‌ها طراحی کرده و بر اساس نیازهای واقعی دانش‌آموزان اقدام کنند.

این تحقیق به بررسی و اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر آموزش مهارت‌های اجتماعی در دانش‌آموزان پایه پنجم ابتدایی شهرستان قائم‌شهر می‌پردازد. از آنجایی که در این مقطع سنی، دانش‌آموزان در حال شکل‌دهی به هویت اجتماعی و فردی خود هستند، اهمیت آموزش مهارت‌های اجتماعی در این دوره بیش از پیش نمایان می‌شود. بر این اساس، هدف اصلی این پژوهش شناسایی و تحلیل عواملی است که بر یادگیری و تقویت مهارت‌های اجتماعی در این گروه از دانش‌آموزان تأثیر دارند و در نهایت، با استفاده از نتایج این تحقیق، بهبود روش‌ها و رویکردهای آموزشی در این زمینه هدف‌گذاری می‌شود. این تحقیق می‌تواند به عنوان مبنای مطالعات آینده و راهنمایی برای تصمیم‌گیرندگان و مربیان در راستای بهبود کیفیت آموزش مهارت‌های اجتماعی در مدارس شهرستان قائم‌شهر و دیگر مناطق مشابه مورد استفاده قرار گیرد.پنج عامل مهمی که بعنوا مولفه های مطالعاتی در این پژوههش شامل رهبری مدیر مدرسه،شیوه تدریس،شیوه رهبری معلم ، فرهنگ خانواده و فرهنگ موجود در جامعه مورد تحلیل قرار گرفته است.

پیشینه پژوهش

تحقیقات زیادی در مورد بررسی عوامل موثر بر یاددهی و آموزش مهارت اجتماعی به داشن اموزان در مدارس انجام شده است که نشان از اهمیت بالای نقش مدارس بر تقویت این مهارت در دانش آموزان دارد. عقیل، ملازهی، جمیله، هوتی، سهیلا، سهرابی و عبدالستار (2021) در پژوهش خود با عنوان بررسی نقش مدرسه و معلمان در پرورش مهارت‌های اجتماعی و سیاسی دانش‌آموزان به بررسی نقش حیاتی محیط‌های آموزشی در توسعه مهارت‌های اجتماعی و سیاسی دانش‌آموزان پرداخته‌اند. نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که مدارس و به‌ویژه معلمان، نقش مهمی در شکل‌گیری و تقویت این مهارت‌ها دارند. آن‌ها با ایجاد فضایی تعاملی، تشویق دانش‌آموزان به مشارکت در فعالیت‌های گروهی و ارائه آموزش‌های هدفمند، می‌توانند به بهبود توانایی‌های ارتباطی، تصمیم‌گیری، حل مسئله و درک مفاهیم اجتماعی-سیاسی دانش‌آموزان کمک کنند.این تحقیق تأکید می‌کند که عوامل مختلفی مانند روش‌های تدریس معلمان، برنامه‌های درسی، فضای مدرسه و میزان تعامل اجتماعی درون محیط آموزشی بر رشد این مهارت‌ها تأثیرگذار هستند. همچنین، یافته‌ها نشان می‌دهد که آموزش‌های مبتنی بر مشارکت فعال و یادگیری تجربی، تأثیر قابل‌توجهی در تقویت مهارت‌های اجتماعی دانش‌آموزان دارند.این مطالعه اهمیت نقش نهادهای آموزشی را در پرورش شهروندانی آگاه، مسئولیت‌پذیر و توانمند در حوزه‌های اجتماعی و سیاسی برجسته می‌سازد و بر لزوم بازنگری در رویکردهای آموزشی مدارس تأکید می‌کند.

فتاحی، کاظمی‌فر، امیرحسین، پورمحمودی، میلاد، نخعی و مرتضی (2024) در پژوهش خود با عنوان بررسی اصول بهبود روابط اجتماعی و فردی در دانش‌آموزان به تحلیل اصول و راهکارهای مؤثر در بهبود روابط اجتماعی و فردی دانش‌آموزان پرداخته‌اند. یافته‌های این مطالعه نشان می‌دهد که توسعه روابط اجتماعی سالم و تعاملات فردی مثبت در میان دانش‌آموزان نیازمند توجه به مجموعه‌ای از اصول کلیدی مانند ارتقای هوش هیجانی، مهارت‌های ارتباطی مؤثر، مدیریت هیجانات و توانایی حل تعارض است.بر اساس نتایج این تحقیق، عواملی همچون محیط آموزشی حمایت‌گر، نقش فعال معلمان در هدایت روابط بین‌فردی، و تشویق به فعالیت‌های گروهی می‌توانند تأثیر قابل توجهی در بهبود تعاملات اجتماعی دانش‌آموزان داشته باشند. همچنین، آموزش مهارت‌های خودآگاهی، همدلی، مدیریت استرس و مهارت‌های حل مسئله به‌عنوان مؤلفه‌های مهم در ارتقای روابط فردی و اجتماعی دانش‌آموزان معرفی شده‌اند.این مطالعه تأکید می‌کند که بهبود روابط اجتماعی نه‌تنها موجب ارتقای سلامت روانی دانش‌آموزان می‌شود، بلکه در افزایش انگیزه تحصیلی و بهبود عملکرد آموزشی آن‌ها نیز نقش بسزایی دارد. در نتیجه، توجه به آموزش مهارت‌های اجتماعی و فردی به‌عنوان بخشی از برنامه‌های آموزشی مدارس، می‌تواند به پرورش نسلی توانمند در حوزه تعاملات انسانی کمک کند.

محب‌زایی و رحیمه (2022) در پژوهش خود با عنوان بررسی رابطه خودانگاره و انگیزش تحصیلی با مهارت‌های اجتماعی دانش‌آموزان دختر متوسطه اول شهرستان میرجاوه به بررسی تأثیر ویژگی‌های فردی مانند خودانگاره و انگیزش تحصیلی بر مهارت‌های اجتماعی دانش‌آموزان پرداخته‌اند. نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که بین خودانگاره مثبت و انگیزش تحصیلی بالا با سطح بالاتر مهارت‌های اجتماعی، رابطه‌ای معنادار وجود دارد.یافته‌های این تحقیق حاکی از آن است که دانش‌آموزانی که تصویر مثبتی از خود دارند و از انگیزش تحصیلی بالایی برخوردارند، در برقراری روابط اجتماعی مؤثر، تعامل مثبت با همسالان و حل تعارضات بین‌فردی موفق‌تر عمل می‌کنند. در مقابل، دانش‌آموزانی که از خودانگاره منفی یا انگیزش تحصیلی پایین‌تری برخوردارند، در برقراری ارتباطات اجتماعی سالم با چالش‌های بیشتری مواجه هستند.این مطالعه همچنین بر نقش محیط آموزشی و خانوادگی در شکل‌دهی به خودانگاره و انگیزش تحصیلی دانش‌آموزان تأکید می‌کند. محب‌زایی و رحیمه پیشنهاد می‌کنند که برنامه‌های آموزشی مدارس باید بر تقویت خودباوری، ایجاد انگیزش درونی و توسعه مهارت‌های اجتماعی دانش‌آموزان متمرکز شوند تا بتوانند به بهبود تعاملات اجتماعی و ارتقای سلامت روانی آن‌ها کمک کنند.

شیخعلی و نهضت (2021) در پژوهش خود با عنوان نقش مدرسه و معلمان در کاهش آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزان در بستر سند تحول به بررسی چگونگی تأثیر مدارس و معلمان در کاهش آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزان پرداخته‌اند. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که مدارس و معلمان به‌عنوان نهادهای اجتماعی کلیدی، نقش اساسی در پیشگیری و کاهش آسیب‌های اجتماعی دارند. بر اساس یافته‌های این پژوهش، معلمان می‌توانند از طریق آموزش مهارت‌های اجتماعی، آگاهی‌بخشی و ایجاد فضایی حمایتی، به دانش‌آموزان در مواجهه با چالش‌های اجتماعی و روانی کمک کنند.این تحقیق همچنین به تأثیر سند تحول بنیادین در سیستم آموزشی اشاره دارد و نشان می‌دهد که رویکردهای آموزشی مبتنی بر سند تحول، با تمرکز بر رشد همه‌جانبه دانش‌آموزان، می‌تواند زمینه‌ساز کاهش آسیب‌های اجتماعی در مدارس شود. تأکید بر ارزش‌های اخلاقی، ارتقای مهارت‌های اجتماعی و تقویت ارتباطات بین‌فردی از جمله استراتژی‌هایی هستند که می‌توانند تأثیر مثبت بر کاهش آسیب‌ها داشته باشند.

در مقاله، دِل پرت و دِل پرتِه (2022)[4] به بررسی اثربخشی یک برنامه آموزش از راه دور برای معلمان در جهت ارتقای شایستگی‌های اجتماعی در محیط مدرسه پرداخته‌اند. پژوهش بر اهمیت مهارت‌های اجتماعی به‌عنوان یکی از عوامل کلیدی موفقیت تحصیلی و رشد شخصی دانش‌آموزان تأکید می‌کند. نویسندگان با بهره‌گیری از یک رویکرد تجربی، نشان داده‌اند که برنامه‌های آموزشی مبتنی بر یادگیری از راه دور می‌توانند تأثیر مثبتی بر توانمندی معلمان در زمینه شناسایی، آموزش، و تقویت مهارت‌های اجتماعی دانش‌آموزان داشته باشند.این مقاله بر اساس مطالعات قبلی در زمینه شایستگی اجتماعی، نظریه‌های یادگیری اجتماعی، و آموزش معلمان توسعه یافته است. همچنین به بررسی محدودیت‌های آموزش حضوری در توسعه مهارت‌های اجتماعی پرداخته و راهکارهای مبتنی بر فناوری را به‌عنوان ابزاری مؤثر در بهبود این فرآیند معرفی می‌کند. این پژوهش نقش آموزش معلمان را به‌عنوان یکی از عوامل اصلی در ایجاد یک محیط یادگیری حمایتی و مؤثر برای دانش‌آموزان برجسته می‌کند.

مقاله هاوارد و گاتورث (2020)[5]، یک فراتحلیل جامع از برنامه‌های آموزشی مبتنی بر واقعیت مجازی (VR) برای توسعه مهارت‌های اجتماعی ارائه شده است. این مطالعه با تحلیل داده‌های حاصل از پژوهش‌های مختلف، اثربخشی فناوری واقعیت مجازی را در بهبود مهارت‌های اجتماعی در گروه‌های مختلف سنی و محیط‌های آموزشی مختلف بررسی می‌کند. نتایج این فراتحلیل نشان می‌دهد که برنامه‌های آموزشی مبتنی بر VR تأثیر قابل توجهی در ارتقای توانایی‌های ارتباطی، همدلی، حل مسئله اجتماعی و مدیریت تعارض دارند.این مقاله بر پایه نظریه‌های یادگیری تجربی و تعامل اجتماعی استوار است. نویسندگان به مطالعات پیشین در زمینه آموزش مهارت‌های اجتماعی، به‌ویژه از طریق روش‌های سنتی و مبتنی بر فناوری، استناد کرده‌اند. آن‌ها همچنین به محدودیت‌های روش‌های آموزشی سنتی در شبیه‌سازی موقعیت‌های اجتماعی واقعی پرداخته و نشان داده‌اند که واقعیت مجازی می‌تواند این محدودیت‌ها را برطرف کند. این تحقیق تأکید می‌کند که واقعیت مجازی، با فراهم کردن محیط‌های تعاملی و قابل کنترل، فرصت‌های منحصربه‌فردی برای یادگیری فعال و تمرین مهارت‌های اجتماعی فراهم می‌کند.

در مقاله جبارى، شریعت‌مداری، دلگشایی و کردستانی (2021)، مدلی برای مدیریت اجرای آموزش مهارت‌های زندگی در دانش‌آموزان مقطع ابتدایی ارائه شده است. این پژوهش با هدف شناسایی مؤلفه‌های کلیدی و فرآیندهای موثر در پیاده‌سازی موفق برنامه‌های آموزش مهارت‌های زندگی طراحی شده و تلاش می‌کند چارچوبی نظام‌مند برای بهبود کیفیت این نوع آموزش‌ها در مدارس ابتدایی فراهم کند.این مطالعه بر مبنای نظریه‌های رشد روانی-اجتماعی، آموزش مهارت‌های زندگی، و مدیریت آموزشی شکل گرفته است. نویسندگان به مطالعات قبلی در زمینه اهمیت آموزش مهارت‌های زندگی برای ارتقای توانایی‌های مقابله‌ای، تصمیم‌گیری، حل مسئله، و مهارت‌های بین‌فردی در کودکان اشاره کرده‌اند. همچنین، به چالش‌های اجرایی موجود در برنامه‌های آموزشی قبلی پرداخته و تأکید شده که موفقیت این برنامه‌ها به مدیریت مؤثر، حمایت سازمانی، آموزش معلمان، و مشارکت والدین بستگی دارد. این مدل پیشنهادی تلاش می‌کند تا از طریق رویکردی جامع، هماهنگی بین عوامل مختلف آموزشی را بهبود بخشد و زمینه‌ساز توسعه مهارت‌های اساسی در دانش‌آموزان باشد.

در مقاله سوپریاتنا، هانوراوان، اوا، رحماواتی و یوسف(2024)[6] با عنوان "تحلیل عوامل مؤثر بر توسعه مهارت‌های اجتماعی در میان دانش‌آموزان مدارس اندونزی"، به بررسی جامع عوامل فردی، خانوادگی، و محیطی که بر رشد مهارت‌های اجتماعی دانش‌آموزان تأثیر می‌گذارند، پرداخته شده است. این پژوهش بر این نکته تأکید دارد که مهارت‌های اجتماعی نه تنها تحت تأثیر ویژگی‌های شخصیتی و ظرفیت‌های فردی دانش‌آموزان هستند، بلکه عوامل محیطی مانند جو مدرسه، نقش معلمان، فرهنگ خانواده، و تعاملات گروهی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای دارند.این مطالعه مبتنی بر نظریه‌های روان‌شناسی اجتماعی، رشد اجتماعی-هیجانی، و راهنمایی و مشاوره اسلامی است. همچنین به نظریه‌های کلاسیک مانند نظریه تعامل‌گرایی نمادین و نظریه باندورا در مورد یادگیری اجتماعی اشاره شده است که بر اهمیت یادگیری از طریق مشاهده و تعامل اجتماعی تأکید دارند.نتایج پژوهش نشان می‌دهد که یکپارچگی ارزش‌های فرهنگی و مذهبی در فرآیند آموزش، به همراه حمایت خانواده و محیط آموزشی مثبت، می‌تواند به‌طور معناداری توسعه مهارت‌های اجتماعی را تسهیل کند. این یافته‌ها می‌توانند راهنمایی مؤثر برای سیاست‌گذاران آموزشی و مشاوران مدارس در طراحی برنامه‌های آموزشی مبتنی بر فرهنگ بومی ارائه دهند.

روش پژوهش

این پژوهش از لحاظ هدف کاربردی و از لحاظ نحوه اجرا پیمایشی بود.هدف اصلی،توصیف وضعیت موجود عوامل موثر و سپس اولویت بندی ها براساس میزان تاثیرگذاری بر آموزش مهارت های اجتماعی دانش آموزان است. در واقع این پژوهش با استفاده از پرسشنامه و اجرای آن در بین دانش­آموزان به جمع­آوری اطلاعات پرداخت و در نهایت با استفاده از تکنیک­های آماری فرضیه­ها مورد بررسی قرار گرفتند. پژوهش حاضر بر روی دانش آموزان پایه پنجم شهر قائم­شهر در سال ‏تحصیلی 1402-1401 اجرا گردیده است، که تعداد آنها 193 نفر بود که از این تعداد 143 نفر دختر و 150 نفر پسر بودند. روش نمونه­گیری در پژوهش حاضر تصادفی طبقه­ای می باشد. ابزار گردآوری اطلاعات پرسشنامه محقق ساخته نقش عوامل آموزشی موثر مدرسه در انتخاب الگو در دانش­آموزان بود. پایایی پرسشنامه با استفاده از آلفای کرونباخ مورد بررسی قرار گرفت که مقدار آن برای کل پرسشنامه 84/0 می باشد.

به منظور تجزیه و تحلیل اطلاعات به دست آمده از آمار توصیفی( میانگین و انحراف استاندارد) و همچنین از آمار استنباطی استفاده شده است. با توجه به این که اطلاعات کسب شده از دانش­آموزان دختر و پسر با استفاده از پرسشنامه و بر اساس طیف لیکرت به دست آمده است که از 1 تا 5 نمره­گذاری شده است، بنابراین، مقیاس اندازه­گیری در سطح فاصله­ای است و علاوه بر آمار توصیفی از آمار استنباطی و آزمون­های پارامتریک نیز در تحلیل داده­ها استفاده شده است و برای ارزیابی داده­ها با یک توزیع نرمال از آزمون کالموگروف اسمیرنف استفاده شده است. برای آزمون معنی­داری نمرات به دست آمده برای هر یک از مولفه­ها و شاخص­ها از آزمون T و تحلیل واریانس با نرم افزار SPSS نسخه 22 استفاده شده است.

یافته ها

بر اساس داده‌های جمع‌آوری‌شده از پرسشنامه، ابتدا تجزیه‌وتحلیل توصیفی از طریق جداول و نمودارها انجام شده و سپس فرضیات پژوهش با بهره‌گیری از آمار استنباطی مورد آزمون قرار گرفته است. نتایج جدول 1 نشان می‌دهد که میانگین نمرات پاسخ‌دهندگان در پرسشنامه و مؤلفه‌های آن بالاتر از عدد 3 (میانگین مقیاس لیکرت پنج‌گزینه‌ای) است که حاکی از گرایش آن‌ها به انتخاب گزینه‌های متوسط، زیاد و بسیار زیاد می‌باشد.

جدول1.توصیف نمرات آزمودنی ها در پرسشنامه

بررسی مفروضه نرمال بودن داده ها با آزمون کولموگروف-اسمیرنف نشان داده که آماره Z برای همه متغیرها در سطح  معنی دار نمی باشد و توزیع داده ها از پرسشنامه در بین نمونه با توزیع آن در جامعه نرمال است و از آزمون های پارامتریک می توان استفاده کرد.جهت تحلیل میزان تاثیرگذاری عوامل مشخص شده بر آموزش مهارت های اجتماعی دانش آموزان از آزمون T تک نمونه ای استفاده شده است که نتایج آن در جدول 2 نشان داده شده است.

جدول 2. نتایج آزمون T تک نمونه ای برای هریک از مولفه ها

یافته‌ها نشان می‌دهد که میانگین نمرات شرکت‌کنندگان در پژوهش 13.253 واحد بالاتر از میانگین جامعه است و دانش‌آموزان تمایل بیشتری به انتخاب گزینه‌های متوسط به بالا داشته‌اند. همچنین، نتایج آزمون t تک‌نمونه‌ای نشان داد که مقدارTمحاسبه‌شده برابر با 14.925 است که از مقدار t بحرانی با درجه آزادی 596 بزرگ‌تر بوده (P<0.001)  و با سطح اطمینان 99 درصد می‌توان نتیجه گرفت که از دیدگاه دانش‌آموزان، این عوامل تأثیرگذار بوده‌اند.

علاوه بر این، مقدار T محاسبه‌شده در مقایسه نمرات آزمودنی‌ها با نمرات جامعه در تمامی ابعاد پرسشنامه، شامل رهبری مدیر مدرسه، فرهنگ خانواده، شیوه تدریس، فرهنگ موجود در جامعه، و شیوه رهبری معلم، از مقدار T بحرانی با درجه آزادی 596 بزرگ‌تر بوده است .(P<0.001) بر این اساس، می‌توان نتیجه گرفت که هر یک از این عوامل در آموزش مهارت‌های اجتماعی دانش‌آموزان تأثیرگذار هستند.همچنین، برای مقایسه میانگین نمرات دانش‌آموزان دختر و پسر در رابطه با میزان اثربخشی عوامل مؤثر بر آموزش مهارت‌های اجتماعی، از تحلیل واریانس چند متغیره استفاده شده است که نتایج آن در جدول 3 ارائه می‌شود.

جدول3. نتایج واریانس چندمتغیره،مقایسه نمرات آزمودنی های دختر وپسر

بر اساس داده‌های جدول 3، سطوح معناداری تمامی آزمون‌ها نشان می‌دهد که بین آزمودنی‌های دختر و پسر حداقل در یکی از متغیرها تفاوت معناداری وجود دارد. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که به طور کلی، میانگین نمرات دختران و پسران در مؤلفه‌های پرسشنامه دارای تفاوت معناداری است. با این حال، برای تعیین این که این تفاوت میانگین‌ها دقیقاً در کدام ابعاد مشاهده می‌شود، نتایج تحلیل واریانس به صورت تفصیلی در جدول 4 ارائه شده است.

جدول4. نتایج تحلیل واریانس،مقایسه میانگین نمرات آزمودنی ها ی دختر و پسر

برای اولویت­بندی و رتبه­بندی مولفه­های اثربخشی از نظر دختران از آزمون فریدمن استفاده شد که نتایج آن در جدول5 نشان داده شده است. . مقایسه میانگین رتبه­ها نشان می­­دهد که از نظر آزمودنی­های دختر بالاترین میانگین رتبه(90/5) به فرهنگ موجود در جامعه اختصاص دارد. بعد از فرهنگ موجود در جامعه ، بیشترین اثربخشی به ترتیب شامل شیوه رهبری معلم،رهبری مدیر مدرسه،فرهنگ خانواده و شیوه تدریس بوده است.

جدول5. نتایج آزمون فریدمن، اولویت­بندی و رتبه­بندی عوامل موثر بر آموزش مهارت اجتماعی از نظر آزمودنی­های دختر

برای اولویت­بندی و رتبه­بندی مولفه­های اثربخشی از نظر پسران نیاز از همین روش بهره گرفته شده است که نتایج آن در جدول6 آورده شده است.

جدول6. نتایج آزمون فریدمن، اولویت­بندی و رتبه­بندی عوامل موثر بر آموزش مهارت اجتماعی از نظر آزمودنی­های پسر

مقایسه میانگین رتبه­ها نشان می­­دهد که از نظر آزمودنی­های پسر بالاترین میانگین رتبه(88/5) به نحوه رهبری مدیر مدرسه اختصاص دارد. بعد از رهبری مدیرمدرسه، بیشترین اثربخشی به ترتیب شامل فرهنگ موجود در جامعه،شیوه رهبری معلم،فرهنگ خانواده و شیوه تدریس بوده است.

نتیجه گیری

این پژوهش به بررسی عوامل موثری که می تواند در آموزش مهارت های اجتماعی به دانش آموزان در مدرسه نقش داشته باشند،پرداخته است.در دنیای امروز مراکز آموزشی نقش بسیار موثری در انتقال مهارت های اجتماعی به فراگیران دارد که موفقیت در این امر به عوامل موثر داخلی و خارجی زیادی وابسته است.براساس مطاعات و بررسی صورت گرفته 5 عامل مهم در آموزش این مهارت ها مورد توجه قرار گرفت و با استفاده از نظرات خود دانش آموزان ، نتایج آن از طریق روش spss مورد تحلیل وبررسی قرار گرفت.

نتایج نشان می‌دهد که تمامی عوامل بررسی‌شده در پژوهش (رهبری مدیر مدرسه، فرهنگ خانواده، شیوه تدریس، فرهنگ موجود در جامعه، و شیوه رهبری معلم) تأثیر معناداری بر آموزش مهارت‌های اجتماعی دارند. مقادیر T به‌دست‌آمده برای تمامی این عوامل در سطح معناداری (P<0.001) تأیید می‌کند که تفاوت میانگین نمرات آزمودنی‌ها با میانگین جامعه معنادار است. بالاترین مقدار T مربوط به رهبری مدیر مدرسه (15.105) و فرهنگ موجود در جامعه (10.142) است که نشان می‌دهد این دو عامل بیشترین تأثیر را دارند. این یافته‌ها تأکید می‌کنند که محیط مدرسه و جامعه نقش کلیدی در شکل‌دهی مهارت‌های اجتماعی دانش‌آموزان ایفا می‌کنند.

نتایج آزمون واریانس چندمتغیره نشان می‌دهد که تفاوت معناداری بین دانش‌آموزان دختر و پسر در اولویت‌بندی عوامل مؤثر وجود دارد. به‌طور خاص، در جدول 4 مشاهده می‌شود که دانش‌آموزان دختر بیشترین تأکید را بر "فرهنگ موجود در جامعه" (F=42.531) دارند، در حالی که برای دانش‌آموزان پسر، "رهبری مدیر مدرسه" (F=38.418) مهم‌ترین عامل بوده است. این تفاوت‌ها ممکن است ناشی از تفاوت‌های اجتماعی-فرهنگی باشد که انتظارات متفاوتی از دختران و پسران در تعاملات اجتماعی شکل می‌دهد.

برای دختران، "فرهنگ موجود در جامعه" (میانگین رتبه 5.90) بالاترین تأثیر را دارد، که نشان می‌دهد دختران بیشتر تحت تأثیر محیط اجتماعی و فرهنگی قرار می‌گیرند. پس از آن، شیوه رهبری معلم و رهبری مدیر مدرسه قرار دارند. برای پسران، بالاترین اولویت مربوط به "رهبری مدیر مدرسه" (میانگین رتبه 5.88) است. این مسئله نشان می‌دهد که پسران بیشتر به ساختارهای قدرت و رهبری رسمی در مدرسه واکنش نشان می‌دهند و این عامل می‌تواند نقش مهمی در شکل‌دهی رفتارهای اجتماعی آن‌ها داشته باشد.

یافته‌های نشان می‌دهد که عواملی مانند «فرهنگ خانواده» و «شیوه تدریس» در رتبه‌های پایین‌تری قرار گرفته‌اند، می‌تواند زمینه‌ای برای بحث با پژوهش‌هایی مانند محب‌زایی و رحیمه (2022) باشد که بر رابطه معنادار خودانگاره و انگیزش تحصیلی با مهارت‌های اجتماعی تأکید داشتند. این تفاوت ممکن است ناشی از تمرکز پژوهش حاضر بر عوامل «مدرسه/جامعه» در مقابل «عوامل فردی/درونی» باشد.

مطالعاتی مانند مقاله هوارد و گاتورث (2020) درباره اثربخشی واقعیت مجازی (VR) و مقاله دِل پرت و دِل پرتِه (2022) درباره آموزش از راه دور برای معلمان، بر اهمیت فناوری در ارتقای شایستگی‌های اجتماعی تأکید دارند. پژوهش حاضر با تمرکز بر عوامل سنتی‌تر و ساختاری‌تر (رهبری مدیر، فرهنگ جامعه)، می‌تواند به عنوان یک پایه قوی عمل کند تا مشخص شود در صورت فراهم بودن محیط مدیریتی و فرهنگی مناسب، آموزش‌های فناورانه نیز می‌توانند به بهترین شکل پیاده‌سازی شوند.

یافته‌های تحقیق شما در اولویت‌بندی عوامل، می‌تواند به عنوان داده‌ای تجربی برای مدل مدیریت اجرای آموزش مهارت‌های زندگی ارائه شده توسط جباری و همکاران (2021) عمل کند تا نشان دهد کدام مؤلفه‌های ساختاری در محیط قائم‌شهر بیشترین تأثیر را دارند.

تفاوت معنادار میان دختران و پسران در درک و اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر آموزش مهارت‌های اجتماعی نشان می‌دهد که برنامه‌های آموزشی باید متناسب با ویژگی‌های جنسیتی طراحی شوند. از یک‌سو، برای دختران باید بر ایجاد محیط‌های فرهنگی غنی و مثبت تأکید شود که تعاملات اجتماعی سالم را تسهیل کنند. از سوی دیگر، برای پسران، تقویت رهبری اثربخش در سطح مدیریت مدرسه و معلمان می‌تواند تأثیر مثبتی بر رشد مهارت‌های اجتماعی آن‌ها داشته باشد.ترکیب عوامل فرهنگی (جامعه و خانواده) و عوامل آموزشی (رهبری و تدریس) به‌عنوان یک بسته جامع می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در توسعه مهارت‌های اجتماعی دانش‌آموزان ایفا کند.

نتایج مقاله مورد بحث با یافته‌های جهانی در زمینه اهمیت نقش خانواده، محیط اجتماعی و آموزش مهارت‌های اجتماعی در توسعه مهارت‌های اجتماعی دانش‌آموزان همخوانی دارد. با این حال، تفاوت‌های فرهنگی و جنسیتی می‌تواند بر اولویت‌بندی و اثربخشی این عوامل تأثیرگذار باشد. بنابراین، طراحی برنامه‌های آموزشی باید با در نظر گرفتن این تفاوت‌ها و با تأکید بر نیازهای خاص هر گروه انجام شود.

پژوهش حاضر با محدودیت‌هایی مواجه بود که باید در تفسیر نتایج و تعمیم آن‌ها مورد توجه قرار گیرد. نخست، جامعه آماری تنها به دانش‌آموزان پایه پنجم شهرستان قائم‌شهر محدود بود، ازاین‌رو تعمیم نتایج به سایر مناطق با ویژگی‌های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی متفاوت باید با احتیاط صورت گیرد. دوم، داده‌ها بر اساس پرسشنامه خودگزارشی جمع‌آوری شد که ممکن است تحت تأثیر سوگیری پاسخ‌دهندگان یا تمایل آن‌ها به پاسخ‌های اجتماعی پسندیده قرار گرفته باشد. سوم، پژوهش تنها به بررسی پنج عامل مشخص پرداخته و سایر عوامل مرتبط مانند ویژگی‌های شخصیتی، شرایط اقتصادی یا سیاست‌های کلان آموزشی را در نظر نگرفته است.

با وجود این محدودیت‌ها، نتایج پژوهش مسیرهای ارزشمندی برای مطالعات آینده فراهم می‌کند. پیشنهاد می‌شود در تحقیقات آتی از روش‌های ترکیبی کمی و کیفی (مانند مصاحبه‌های عمیق و مشاهده میدانی) استفاده شود تا ابعاد پنهان‌تر و علّی‌تر آموزش مهارت‌های اجتماعی شناسایی گردد. همچنین گسترش دامنه پژوهش به مناطق مختلف جغرافیایی و مقاطع تحصیلی دیگر می‌تواند به تعمیم بهتر نتایج کمک کند. از منظر کاربردی، پیشنهاد می‌شود مدیران مدارس، خانواده‌ها و نهادهای فرهنگی با همکاری یکدیگر، برنامه‌هایی جامع برای پرورش مهارت‌های اجتماعی طراحی و اجرا کنند تا هماهنگی بین خانه، مدرسه و جامعه در تقویت این مهارت‌ها تحقق یابد.

منابع

1.Aghil, M., Houti, J., Sohrabi, S., & Abdol-Sattar. (2021). Examining the role of schools and teachers in developing students' social and political skills. Psychology and Educational Sciences Studies (Negareh Higher Education Institute), 61(4), 724-745.

2.Ansari, B. (2021). Integrating educational topics with artistic activities and examining their effects on children's social skills. First National Conference on Management, Psychology, and Behavioral Sciences, Tehran.

3.Cenk, H., & Semerci, N. (2023). Ethics and hidden curriculum: Opinions of secondary school teachers. Pegem Journal of Education and Instruction, 13(2), 269–283.

4.Dehghan Manshadi, M. (2024). Mediating role of students' social network dependence in explaining the relationship between family communication styles and social acceptance. Journal of Social Continuity & Change, 3(1), 259-283.

5.Del Prette, Z. A. P., & Del Prette, A. (2022). Social competence at school: Effectiveness of a teaching at distance program for teachers. Paidéia (Ribeirão Preto), 32, e3239.‏

6.Fattahi, K., Pourmahmoudi, M., Nakhaei, M., & Kazemi-Far, A. (2024). Examining the principles of improving social and individual relationships in students. Conference on New Findings in Management, Psychology, and Accounting, 7(7), 132-141.

7.Heydari, Y. (2020). The effectiveness of cognitive self-compassion training on academic self-efficacy beliefs and social adequacy in Yazd 9th grade male students. The Journal of Tolooebehdasht.

8.Hosseini Sangrizeh, A., & Niaz Azari. (2020). Providing a school empowerment model with an emphasis on the student social care system (A mixed-method study). Scientific-Research Journal of Socio-Cultural Development Studies, 8(3), 113-149.

9.Howard, M. C., & Gutworth, M. B. (2020). A meta-analysis of virtual reality training programs for social skill development. Computers & Education, 144, 103707.

10.Jabbari, A., Shariatmadari, M., Delgoshaei, Y., & Kordestani, F. (2021). Provide a model for managing the implementation of life skills training for elementary students. Journal of New Approaches in Educational Administration, 12(5), 184-167.

11.Kazemi, M., Mazaheri, M. A., & Zadeh, A. H. (2022). Investigating the effect of cognitive-behavioral educational intervention on the development of female teenagers’ social skills in Khomeini Shahr. Journal of Education and Health Promotion, 11(1), 378.

12.Kheirkhah, A. (2020). Investigating the effect of social skills training on happiness, academic resilience, and self-efficacy of girl students. Archives of Pharmacy Practice, 11(S1), 157-164.

13.Khoub-Bakht, R., & Khoub-Bakht, R. (2023). The impact of social skills training on students' academic achievement. 11th International Conference on Management and Humanities Research in Iran, Tehran.

14.Kian, M., Adibnasab, Z., & Izanloo, B. (2020). Social skills in elementary students: The role of attitude to school and school environment. International Journal of School Health, 7(1), 30-39.

15.Moheb-Zaei, R. (2022). Examining the relationship between self-concept and academic motivation with social skills in middle school girls in Mirjaveh County. Psychology and Educational Sciences Studies (Iranian Center for the Development of Modern Education), 41(8), 70-79.

16.Nazarzadeh, M., Nekooeiyan, T., & Mikaili, M. A. (2024). Examining the mediating role of communication skills in the relationship between social identity and social adjustment among high school students. Teaching and Learning Research, 20(2), 18-30.

17.Salehi, M., & Musavi Asl, S. A. (2021). Comparing the effectiveness of brain-based learning and creative thinking in improving students' social skills. Social Psychology Research, 11(43), 35-52.

18.Sheikhalil, N. (2021). The role of schools and teachers in reducing students' social harm within the framework of the transformation document. New Achievements in Human Sciences Studies, 41(4), 159-166.

19.Shahraki, A., Eizan, M., Heshmati, V., & Parvin. (2023). The effectiveness of philosophy education for children and metacognitive skills on enhancing social adaptability and academic performance of children from divorced families. Educational Research, 9(34), 49-62.

20.Supriatna, E., Hanurawan, F., Eva, N., Rahmawati, H., & Yusuf, H. (2024). Analyzing factors affecting social skills development among students in Indonesian schools. Islamic Guidance and Counseling Journal, 7(1).

21.Aqil, M., Molazehi, J., Hoti, S., Sohrabi, S., & Abdolsattar. (2021). Investigating the role of schools and teachers in fostering social and political skills among students. 22.Psychological and Educational Studies (Negareh Higher Education Institute), 61(4), 724-745.

23.Jabbari, E., Shariatmadari, M., Delgoshayi, Y., & Kordestani, F. (2021). Presenting a model for the implementation management of life skills education for elementary school students. Journal of New Achievements in Educational Management, 12(5), 167-184.

24.Sheikhali, N. (2021). The role of schools and teachers in reducing students’ social harm within the framework of the transformation document. New Achievements in Human Sciences Studies, 41(4), 159-166.

25.Mohabzaei, R., & Rahimeh. (2022). Investigating the relationship between self-concept and academic motivation with the social skills of middle school girls in Mirjaveh. Psychological and Educational Studies (Iranian Center for New Education Development), 41(8), 70-79.

26.Fattahi, K., Kazemifar, M., Pourmohammadi, M., & Nakhaei, M. A. (2024). Examining the principles of improving social and individual relationships in students. The Seventh Conference of New Findings in Management, Psychology, and Accounting, 7(7), 132-141.

27.Del Prette, Z. A. P., & Del Prette, A. (2022). Social competence at school: Effectiveness of a teaching at distance program for teachers. Paidéia (Ribeirão Preto), 32, e3239.

28.Howard, M. C., & Gutworth, M. B. (2020). A meta-analysis of virtual reality training programs for social skill development. Computers & Education, 144, 103707.

1.دانشجوی دکتری برنامه ریزی درسی،واحد ساری،دانشگاه آزاد اسلامی،ساری،ایران

2.استادیار گروه علوم تربیتی،واحد ساری،دانشگاه آزاد اسلامی،ساری،ایران ،نویسنده مسئول، esmatrasoli@yahoo.com

[3] Dehghan Manshadi

[4] Del Prette, Z. A. P., & Del Prette, A

[5] Howard, M. C., & Gutworth, M. B

[6] Supriatna, E., Hanurawan, F., Eva, N., Rahmawati, H., & Yusuf, H